سیاوش نادری فارسانی
تماس با من
پروفایل من
نویسنده (های) وبلاگ سیاوش نادری فارسانی
آرشیو وبلاگ
      فلسفه فرهنگ ()
روش شناسی فرهنگ نویسنده: سیاوش نادری فارسانی - ۱۳٩۱/٩/٢۱

 

مطالبی که تحت عنوان روش شناسی فرهنگ ارایه می گردد بر گرفته از اثر پژوهشی اینجانب
در قلمروی فلسفه فرهنگ است که البته در قالب چند وب نوشت ارایه می گردد. پرسش نخست
این است که آیا روش شناسی فرهنگ در برگیرنده مباحثی در باب معرفی روش ها، ابزارها
و فنون پژوهش در عرصه فرهنگ است و یا اینکه دلالت بر مباحث بنیادی تر  مطالعه فرهنگ 
همچون مفروضات شناختی، بنیان های فکری و جهت گیری های  کلان انسان شناختی، معرفت شناختی، هستی شناختی
، ارزش شناختی، غایت شناختی ، عمل شناختی و یا جهان شناختی فرهنگ ها دارد؟ پرسش
دوم این است که مباحث مطروحه تحت عنوان روش شناسی فرهنگ صرفاً متمرکز بر بنیان های
فکری متخصصان و فرهنگ پژوهانی است که در عرصه فرهنگ به تحقیق و مطالعه مشغول هستند
و یا اینکه در برگیرنده روش فهم و کسب آگاهی نزد توده های مردم تحت فرهنگ های
مختلف نیز می شود؟ پاسخ به این دو پرسش اساسی را پیش تر صاحبنظران فعال در این
عرصه داده اند. تالکوت پارسونز در اثرش ساخت عمل اجتماعی می نویسد:

 

"روش شناسی در اصل متمرکز بر روش های پژوهش متداول نظیر آمار شناسی،
مطالعه موردی، مصاحبه، مطالعات توصیفی، میدانی و دیگر موارد نمی باشد، بلکه ملاحظه
زمینه های کلی برای تعین اعتبار  و ماهیت
فعالیت های شناختی در آن عرصه است.پس روش شناسی نه دقیقاً یک رشته مستقل علمی و نه
یک رشته فلسفی است"[1]

 

زنانیخی(1934) در اثرش روش مطالعه جامعه، مک کینی[2](1970) در اثر روش شناسی، شیوه ها و فنون مطالعه
جامعه،لازارسفلد[3] و روزنبرگ[4] در اثر پژوهش اجتماعی، واتسون[5](1928) در رفتارگرایی، واینبرگ[6](1960) در اثر بررسی پوزیتیویسم منطقی، سوروکین(1956) در
جامعه شناسی مدرن[7]، بارکر(1989) در اثر اصول نظریه سیاسی اجتماعی[8]،ماکس وبر[9](1930) در اخلاق پروتستانیسم، ریکمن.اچ.پی(1979) به نقل از
ویلهلم دلتای در مبحث تأویل گرایی[10] و همینطور افرادی همچون امیل دورکیم، آدورنو، گریتز،
کلوکون، ماتیو آرنولد، اشتروس[11]، سوسور و بیشتر صاحبنظرانی که در آثار خود مباحثی پیرامون
مطالعه فرهنگ و جامعه ارایه داده اند بدون توجه به مکتب فکری و فلسفی و یا پارادایم
علمی که به آن تعلق داشته اند، همگی به نوعی در ارتباط با دو پرسش فوق  با تالکوت پارسونز توافق داشته و پاسخ های
یکسانی ارایه داده اند.

 

این موضوع نزد روش شناسان  اسلامی نیز به همین شکل است. استاد رشاد در
اهمیت روش شناسی چنین می گوید: "اصولاً پژوهش و آموزش بدون منطق و روش
سنجیده، مانند حرکت سالک به سمت مقصد از بیراهه است. منطق مسیر نماست، بلکه خود
مسیر است، پس تحقیق بدون منطق، سیر در غیر مسیر است. معرفت شناسی، هندسه آرا و
هویت بخش روش شناسی است. پس تقدم با معرفت شناسی است. گر چه گاه ممکن است معرفت
فراچنگ آمده در اثر جد و اجتهاد روش شناختی برخی زوایای هندسه معرفت شناختی آدمی
را تحسین نماید. مراد من اینجا معرفت شناسی عام (Epistemology) است، بدیهی
است معرفت دینی که معاصران از آن به غلط تعبیر به معرفت شناسی دینی می کنند فرع بر
متدولوژی است."[12]

 

 در همین ارتباط دکتر حکمت نیا در تبیین برداشت
های مختلف از مفهوم روش شناسی چنین می گوید: 

 

"روش شناسی بر گردان ""methodology است، و عرب زبانان از آن به «علم المنهج» تعبیر می کنند. نظر به
اهمیت این دانش، گاهی آن را «علم العلوم» می نامند. این اصطلاح کاربردهای مختلف
دارد: 1. روش شناسی به معنای شناخت ابزار، فنون و طرق تحصیل معرفت دریک حوزة معین.
در اینجا می توان روش را به حوزة معین معرفتی نسبت داد؛ مثل روش تاریخ، که اشاره
به همین معنا دارد. 2. بررسی پایه های نظری مکتب معین فلسفی؛ یعنی بررسی پیش
فرضها، زیرساختها و مفاهیم اساسی آن مکتب. به دیگر سخن، منطق فهم مکتب را می توان
معادل این کاربرد دانست. 3. علمی است که در آن روش دستیابی به معرفت بررسی می شود.
همین معنای سوم، مد نظر ماست؛ یعنی علمی که در آن از روش بحث می شود. توجه بشر به
روش شناسی در این مفهوم، ریشة تاریخی دارد. در تاریخ معرفت بشر، کشف خطاهای فراوان
و گوناگون در شناخت های عادی بشر، توجه دانشمندان را به این نکته جلب کرد که برای
جلوگیری از این خطاها و دستیابی به معارفی پایدارتر و مطابق با واقع، چاره اندیشی
کنند و راههای نیل به معرفت و لغزشگاههای آن و شیوه های پیشگیری از آن لغزشها را
بشناسند. نتیجة این چاره اندیشی، توجه آگاهانه و عمیق به روشهای شناخت و پدید آمدن
اصول و قواعد و روش کسب دانش بود. روش شناختها را به معرفت عامیانه و معرفت عمیق و
نظام مند تقسیم می کنند. شناخت عامیانه دارای روش نیست و ضوابط و مراحل مشخص را طی
نمی کند؛ اگر چه ناخودآگاه ممکن است مراحل حل شود.اما در معرفت نظام مند، روش
دارای قواعد و مراحل مشخصی است که برای دستیابی به دانش هر چه صحیح تر و دقیق تر
باید به آن توجه کرد. یافتنِ این نظام و پیمودن آن، در نظر دانشمندان به قدری
اهمیت داشت که در عصر روشنگری بر آن بودند که در شناخت، صِرف صحت نتیجه کافی نیست،
بلکه راه و روش وصول به آن نیز باید از هر گونه خطایی مصون باشد. به تعبیر دیگر،
آنان بر این باور بودند که کاربرد منظم و روشمند عقل، از هر گونه خطایی جلوگیری می
کند. در نتیجه، به نظر آنان، «روش»، معیار «حقیقت» تلقی می شد. با این لحاظ، «روش
شناسی»، بسیار اهمیت می یابد، و علم بدون روش معنا پیدا نمی کند."[13]

 

دکتر رضایی نیز بر این باور است، بر اساس روش شناسی،
معرفتهای بشری چهار دسته اند:

 

"الف.
معرفت تجربی، در علوم انسانی و طبیعی، که بر اساس روش آزمایش و خطا (تجربه) بنیاد
نهاده شده است، و حاصل آن، علومی مثل فیزیک، شیمی، روان شناسی و جامعه شناسی است. ب.
معرفت عقلی، در علوم عقلی، در علوم عقلی، همچون ریاضیات و فلسفه و منطق، که بر
شیوة استدلالهای عقلی استوار است. ج. معرفت نقلی، که بر روش نقل اقوال، ارا و
وقایع استوار است، و علومی مثلِ تاریخ، حدیث و ادبیات را شکل داده است.د. معرفت
شهودی، که بر روش مکاشفه و شهود باطنی استوار است، و علومی همچون عرفان را شکل می
دهد. بنابراین، رابطة معرفت شناسی و روش شناسی، دوسویه است؛ یعنی هر معرفت بشری بر
پایة روشی خاص استوار است، و هر روشی که برای شناخت جهان انتخاب شود، معرفتی خاص
به دنبال دارد.اگر شما با چشم سر به جهان بنگرید، معرفت تجربی حاصل می شود، و اگر
با چشم دل بنگرید، معرفت شهودی حاصل می شود.گفتنی است که خطا در روش، خطا در معرفت
را در پی دارد."[14]

 

پارسانیا نیز با بررسی موضوع روش
شناسی نزد منابع و مراجع اسلامی چنین می گوید: "روش‌شناسی به عنوان یک علم درجه دوم سطوح مختلفی دارد: شیوه‌های
مطالعه، روش‌شناسی کاربردی، روش‌شناسی بنیادین و روش‌شناسی عام یا همان شیوة تفکر
به صورت عام وکلی...."[15]

 

 

 

از این رو، روش شناسی در واقع شیوه فهم گروه مورد مطالعه را بیان می دارد و
بنیان های فکری حاکم بر روش نحقیق و شناخت را مشخص می کند. با این حال، طرح این
موضوع نزد   فرهنگ توده ها و مردم یک جامعه به معنای
رمزگشایی از بنیان های فکری حاکم بر روش شناخت و نیز بررسی جهت گیری های شناختی در
سطح فرهنگ توده هاست. در حالیکه طرح این موضوع نزد جامعه علمی خاص به معنی تعین
بنیان ها، جهت گیری ها و اصول حاکم بر روش شناخت و مطالعه پدیده ها نزد  متخصصان آن جامعه و علم مربوطه است.

 

کوهن در اثر "ساختار انقلاب در پارادایم های علمی" به روشنی با
تفکیک بین اجتماع علمی[16]
و اجنماع توده ای یا اجتماعی[17]،گرایشات
کلی روش شناختی نزد این دو طیف را روشن 
ساخته و در واقع ادعا می کند که 
روش شناسی نزد هر دو جامعه دارای دغدغه مشابه است و صرفاً این تبلور  و تجلی روش شناسی است که تفاوت هایی را بین دو
طیف عامه مردم و متخصصان ایحاد می کند.  در این نگاه، روش شناسی در
جامعه علمی منسجم تر و به مثابه چارچوبی شناختی است که بر اساس آن شیوه های
مطالعاتی، فنون و ابزار مطالعه و نیز رویکردهای پژوهش در آن عرصه استخراج می گردد.
در این نگاه، روش شناختی حلقه واسط بین یک مکتب شناختی خاص و روش ها، فنون،
ابزارها و رویکردهای پژوهش در یک قلمروی مشخص و معین است.

 

 

 

شکل(1): فرایند شکل گیری روش مطالعه فرهنگ

 




 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 




 

روش
شناسی فرهنگ یکی از مباحث اساسی و بنیادی در قلمروی مطالعه فلسفه فرهنگ تلقی می
گردد. در حقیقت مبادی فلسفه فرهنگ نخست در برگیرنده روش شناسی فرهنگ است و کلیه
دیگر مباحث مطروحه در قلمروی فلسفه فرهنگ تحت تأثیر برداشت پژوهشگر از روش شناسی
مورد نظر قرار می گیرد. روش
مطالعه وقایع جهان از دیر باز دغدغه عمده فلاسفه،دانشمندان و محققان مختلف بوده
است و پس از گذشت هزاران سال از تجربه تاریخی و میل فطری انسان به کشف حقایق جهان،
موضوع روش شناسی علوم مختلف هر لحظه آبستن تغیر و تحولات جدی است.

 

در
همین راستا طرح مباحث روش شناسی منجر به طبقه بندی علوم گردید و نوعی شفافیت را در
روش مطالعه پدیده ها در عرصه های مختلف به ارمغان آورد و تمایزاتی آشکار بین
مطالعات علمی،فلسفی و همچنین کنکاش های عرفانی صورت پذیرفت ، در این نگاه
دانشمندان با اتخاذ روش علمی و بهره مندی از مکانیسم های تجربی و آزمایشگاهی و نیز
از طریق بررسی موردی و جزئی اشیاء به دنیال درک روابط میان آنها عمدتاً به طریق
استقرا شدند و در همین راستا متافیزیک و تحلیل های کلی و آزمون ناپذیر و غیر قابل
تکذیب را غیر علمی تصور نمودند و فلسفه و الهیات و عرفان را با تجارب هزاران ساله
به حال خود رها کردند و مرزی شفاف و برجسته بین روش مطالعه و بررسی علم، فلسفه،
دین و عرفان ترسیم شد.برای مثال، تمایز بین تحلیل علمی و تحلیل فلسفی ملاک روشن
جهت تمایز روش های علمی و فلسفی شد.

 

در
این نگاه طرح عناوینی همچون فلسفه علم، فلسفه تاریخ،فلسفه ریاضی،فلسفه تعلیم و
تربیت...و فلسفه فرهنگ در بین پیروان برخی مکاتب پایبند به اصل طبقه بندی علوم و
خاصاً طرفداران تمایز فلسفه و علم همراه با نقدها و انتقادات جدی شد،تا جای که
برخی از اثبات گرایان تلفیق فلسفه و علم را همچون ترکیب آب و روغن امکان ناپذیر
دانستند و طرح چنین عناوینی را مغالطات فاحش قلمداد کردند[18].

 

در
مقابل برخی نیز فلسفه را مادر علوم می دانند و بخشی از رسالت فلسفه را اثبات مبادی
علوم یعنی مبادی تصوری و تصدیقی شاخه های مختلف علم می دانند.با این حال طرح این
موضوع از جانب منتقدین مبنی بر اینکه علم و روش علمی به دنبال چیستی و غایت حقایق
نیست و صرفاً در پی کشف روابط بین پدیده های جهان است، وضعیت را بغرنج تر می
کند،چرا که این فرض بدان معنا است که علم از پرداختن به برخی از اصول مهم فلسفه
همچون اصل علیت خوداری می ورزد و جایگاهی برای آن در روش علمی قائل نیست.

 

نتیجه
آنکه، روش شناسی فرهنگ بیش از آنکه دلالت بر روش های مطالع فرهنگ و یا ابزارها و
فنون پژوهش در این ارتباط داشته باشد بیانگر جهت گیری های کلی شناختی، زمینه های
فکری ، مکاتب شناختی و چارچوب های اندیشه نزد دو طیف متخصصان فرهنگ پژوه و همچنین
توده های مردم نزد یک فرهنگ خاص است. روش شناسی نه تنها مبین بنیان های شناختی
مسلط بر جامعه فرهنگ شناس است، بلکه مبین چگونگی درک واقعیات نزد افراد یک فرهنگ
دارد. روش شناسی فرهنگ به پرسش های ذیل پاسخ می دهد: اول اینکه بنیان های جهان
شناختی حاکم بر روش مطالعه فرهنگ چگونه است؟ و دوم اینکه افراد یک فرهنگ چگونه
حقایق و واقعیات جهان من جمله خود فرهنگ را درک می کنند؟ با این حال، در ابتدا
ماهیت فرهنگ در پرتو فلسفه اسلامی بررسی و مطالعه می گردد و در گام دوم به طرح
مبادی روش شناسی فرهنگ و نیز تعین بنیان های فکری، جهت گیری های کلان، اصول و
مفروضات جهان بینی شناختی حاکم بر روش تفکر فرهنگ شناسان و نیز  شیوه تفکر مردم تحت فرهنگ مسلط خواهیم پرداخت و
سپس در گام سوم به طبقه بندی روش های مطالعه فرهنگ می پردازیم و برخی از مهمترین
ابزار ها و فنون روش مطالعه فرهنگ را بررسی می کنیم.

 

 

 

 

 

 

 

شکل(2): سازمان مطالعه روش شناسی فرهنگ

 


 

 

 

از
این رو، به روشی منطقی تلاش شده است تا مباحث روش شناختی فرهنگ تحت پنج دفتر به هم
پیوسته ارایه گردد: دفتر نخست: فلسفه فرهنگ به مثابه فلسفه مضاف،دفتردوم: ماهیت
فرهنگ بر اساس فلسفه اسلامی، دفتر سوم: بنیان های روش شناسی فرهنگ، دفتر چهارم:
روش شناخت مردم در فرهنگ ها و سرانجام، دفتر پنجم: روش ها، ابزار و فنون مطالعه
فرهنگ. شکل(2) سازمان مطالعه
در این فصل را نشان می دهد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



[1]. Parsons. T. The Structure of Social Action: pp23-24

[2].M.C. Kinney(J.C), Theoretical Sociology - Perspectives and
Developments, Appleton-Century-Crofts; First Edition edition (1970)

[3]Lazars Feld (P.F)

[4]. Rosenberg
(M)

[5]. Watson, J. (1928). The ways of Behaviorism. New York, NY:
Harper & Brothers Pub.

[6]Weinberg (R): An Examination of Logical Positivism, Volume 8,
Routledge, 2001 P:1

[7]. P.A. Sorokin, Fads and Foibles in Modern Sociology and Related
Sciences, Chicago

: Henry Regnery, 1956.

[8]. Barker. (E): Principles of Social & Political Theory, pp:127

[9]. MAX WEBER, The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism (1930,
reissued 1985; originally published in German, 1904),  

[10]. Rickman, H.P., 1979, Wilhelm Dilthey: Pioneer of the Human Studies, Berkeley: University
ofCalifornia Press.

[11]. Levi Strauss(C)

[12] .  مجموعه مصاحبه، روش شناسی و پژوهش - چالش ها و راهکارها، پایگاه حوزه (hawzah.org/FA/ArticleView.html )

[13] همان

[14] همان

[15]
. پارسانیا، حمید، روش‌شناسی علوم انسانی با رویکرد اسلامی، سال اول، شماره دوم، پاییز
و زمستان 1388، ص 39 ـ 53

[16]. Scientific community

[17]. Communicative Community

[18]Virgil, Hinshaw, Can Philosophical Anthropology be a Science?The Ohio
State University,p3(2011)

 

  نظرات ()
مطالب اخیر همکاری ترکیه و سعودی: ظاهر و باطن در دام دشمن برگزاری پنجمین جلسه شیعه شناسی در دانشگاه سودرتورن استکهلم سمینار شیعه شناسی دانشگاه سودرتورن استکهلم(2) سمینار شیعه شناسی در دانشگاه سودرتورن استکهلم فرهنگ و اقتصاد (2) فرهنگ و اقتصاد سیر مفهومی فرهنگ(1) شناخت شناسی فرهنگ اجزای فرهنگ شناختی(1)
کلمات کلیدی وبلاگ axiology (۱) culture (۱) culture and philosophy (۱) culture and worldview (۱) culture recognition (۱) elements of culture (۱) epistemology of culture (۱) knowledge of culture (۱) methodology for culture (۱) philosiphy of culture (۱) philosophy and culture (۱) philosophy of culture (۱) siavosh naderi (۱) آموزش و پرورش (۱) اجاره مسکن (۱) ارزش افزوده (۱) ارزش شناسی فرهنگ (۱) استقلال (۱) استکهلم (۱) اشتغال (۱) اعتبارات فرهنگ (۱) اعتبارات ماهیت فرهنگ (۱) اقتدار علمی (۱) اقتصاد فرهنگی (۱) اقتصاد سازی فرهنگ (۱) اقتصاد و فرهنگ (۱) امام علی(ع) (۱) انتخابات (۱) انسان شناسی فرهنگ (۱) ایدئولوزی (۱) بنیان های روش شناسی فرهنگ (۱) بیکاری (۱) پرسش ها (۱) پژوهشگاه (۱) پیشرفت (۱) تحقیق فرهنگی (۱) تعاریف و ماهیت فرهنگ (۱) تعامل فرهنگ و اقتصاد (۱) تنگنای روش (۱) تنگنای قلمرو (۱) تنگنای مشروعیت (۱) تولید (٢) تولید علم (٢) توهین به مقدسات (۱) جبهه مقاومت (۱) جنگ جهانی (۱) جنگ روانی (۱) خدا شناسی فرهنگ (۱) خداشناسی بنیان فرهنگ (۱) خداشناسی فرهنگ (۱) دانشگاه سودرتورن (۱) دفاع نرم (۱) رابطه اقتصاد و فرهنگ (۱) رابطه فرهنگ و اقتصاد (۱) رهبری انقلاب (۱) روش تحقیق (۱) روش شناخت در فرهنگ (۱) روش شناسی (٢) روش مطالعه فرهنگ ها (۱) روش های تحقیق (۱) ریسک پذیری (۱) سرمایه ایرانی (۱) سعودی (٢) سمینار (۱) سمینار استکهلم (۱) سوئد (۱) سوریه و ترکیه (۱) شناخت فرهنگ (۱) شناخت فرهنگی (۱) شیعه شناسی (۳) عدالت (۱) عربستان سعودی (۱) عرف گرایی (۱) علوم انسانی اسلامی (۱) عمل شناسی بنیان فرهنگ (۱) عمل شناسی فرهنگ (۱) عناصر و اجزای فرهنگ (۱) غایت شناسی (۱) فرجام شناسی (۱) فرهنگ (۳) فرهنگ استضعاف (۱) فرهنگ اسلامی (۱) فرهنگ در منابع ادبی (۱) فرهنگ در منابع لاتین (۱) فرهنگ زندگی (۱) فرهنگ سازی اقتصاد (۱) فرهنگ ظالم پروری (۱) فرهنگ ظالم پروری (۱) فرهنگ معرفت شناسی (۱) فرهنگ و ادبیات فارسی (۱) فرهنگ و اقتصاد (۱) فلسفه (۱) فلسفه زندگی (۱) فلسفه فرهنگ (۱) فلسفه مضاف (۱) قانون مداری (۱) ماهیت فرهنگ (٢) ماهیت لا بشرط فرهنگ (۱) محک جنگی (۱) مدیریت تولید علم (۱) مردمسالاری (۱) معرفت شناسی فرهنگ (٢) معنی فرهنگ (۱) مفهوم شناسی فرهنگ (۱) منابع و مناشی فرهنگ (۱) نزاع قومی (۱) نزاع مذهبی (۱) نهج البلاغه (۱) هستی شناسی فرهنگ (۱) همکاری یا رقابت (۱) هویت اجتماعی (۱) هویت دینی (۱) هویت فرهنگی (۱) هویت ملی (۱) وجود فرهنگ (۱) وهابی (۱)
دوستان من http://mihanlinks.ir پرتال زیگور طراح قالب