سیاوش نادری فارسانی
تماس با من
پروفایل من
نویسنده (های) وبلاگ سیاوش نادری فارسانی
آرشیو وبلاگ
      فلسفه فرهنگ ()
روش تحقیق در فرهنگ ها نویسنده: سیاوش نادری فارسانی - ۱۳٩۱/۱۱/٢٠

 

طبقه بندی کلان روش های مطالعه فرهنگ

 

در چهار عنوان پیش به طور منطقی ابتدا بحث فلسفه مضاف مطرح شد و سپس ماهیت فلسفی شناخت فرهنگ با تأکید بر فلسفه اسلامی منعکس گردید و سپس در دفتر سوم بنیان های روش شناسی فرهنگ بررسی گردید و در پایان شیوه شناخت مردم یا به عبارتی روش شناسی توده ها نزد فرهنگ های مختلف ارایه گردید. در این دفتر پایانی و در چارچوب مباحث فلسفه فرهنگ به مبحث روش ها، فنون و ابزارهای مطالعه فرهنگ می پردازیم. با این حال، از آنجا که این اثر به موضوع روش شناسی به عنوان بخشی از کلیت مباحث فلسفه فرهنگ پرداخته، طرح موجز و مختصر مباحث اجتناب ناپذیر است و لذا مطالبی که بعضاً در حد یک جمله یا پاراگراف مطرح می گردد، بعضاً خود نیاز به تألیف یک اثر مستقل دارد.

مطالعه فرهنگ با توجه به مباحث بیان شده در بخش های پیشین مبتنی بر روش های مختلف خواهد بود. مطالعات فرهنگ متناسب با اجزا و عناصر و ماهیت فرهنگ است. به عبارتی با توجه به برداشتی که از ماهیت  فرهنگ ارایه می شود، روش های فرهنگ نیز متنوع می باشند.همانطور که در فصول مختلف این اثر و خاصاً در فصل سوم  تصریح شده است، فرهنگ کثیرالاضلاع است و در برگیرنده لایه های مختلفی است که می توان آنها را در مجموع به دو لایه اصلی ذهنی و عینی تقسیم کرد. از این رو، همانطور که در شکل(10) آمد، روش های مطالعه فرهنگ را نیز می توان در دو کلان طبقه عینی و ذهنی تقسیم نمود.

 

شکل(12):
طبقه بندی کلان روش های مطالعه فرهنگ  
  

روش های مطالعه ذهنی فرهنگ در واقع به مطالعه کلیت عناصر فرهنگ شناختی می پردازد و لذا خود در دو طیف مطالعات جهان بینی و نیز مطالعات عقاید و باورها تقسیم می شوند. در همین راستا،روش های مطالعه عینی فرهنگ نیز کلیت عناصر فرهنگ شناختی را مورد بررسی قرار می دهند و لذا خود در چهار طیف مطالعه نگرش ها، مطالعه نهادها، و نیز مطالعات خاص نمادها، نشانه ها و رفتارهای فرهنگی جای می گیرند.

رویکردهای حاکم بر مطالعه فرهنگ ها

همانطور که در بخش های مختلف این اثر تصریح شده است، فرهنگ کثیر الاضلاع است و دلالت بر لایه های مختلف می نماید و نیز همانگونه که در شکل(10) منعکس گردید، مطالعه و پژوهش در باب فرهنگ و مسائل مختلف در دو طیف مطالعات خاص فرهنگ شناختی و نیز مطالعات متمرکز بر فرهنگ عینی صورت می پذیرد. با این حال، پرسش این است که مطالعات  خاص لایه شناختی و ذهنی فرهنگ در دو طیف جهان بینی و عقاید و ارزش ها و همچنین مطالعات متمرکز بر فرهنگ عینی در سه طیف نگرش ها، نهادها، نمادها و نشانه ها تحت چه رویکردهای قابل انجام است؟

به عبارتی، تا اینجا مشخص گردید که مثلاً یک بخش از مطالعات فرهنگ در ارتباط
با باورها، ارزش ها و یا نگرش های فرهنگی جوامع مختلف است، ولی پرسش این است که مطالعه نگرش ها یا باورها و ارزش ها در یک فرهنگ  چه لوازمی می طلبد و همین مطالعه در شکل مقایسه ای بین دو یا سه فرهنگ چه لوازمی نیاز دارد؟اینجاست که بر اساس دایرة المعارف پژوهشی لیتره[1] مطالعات نطبیقی فرهنگ ها معنادار می گردد. همین پرسش و همین وضعیت ممکن است در ارتباط با مطالعه جهان بینی مسلط در فرهنگ ها مطرح گردد. در این حالت از یک سو مطالعه فرهنگ از نوع روش شناسی رمزگشایی از عقاید[2]با رویکرد تطبیقی خواهد بود.

گاهاً ممکن است ضرورت مطالعه نگرش های فرهنگی مطرح گردد، با این قید که هدف
بررسی نگرش های متمایز و بعضاً متباین چند فرهنگ است. در این صورت  بر اساس دایرة المعارف لیتره از روش مطالعه نگرش سنجی فرهنگ با رویکر مقابله ای استفاده خواهد شد. تفاوت روش مقابله ای[3] با روش تطبیقی[4] در این است که در اولی تفاوت ها بررسی می گردد ولی در مطالعات دوم یعنی پژوهش های تطبیقی موضوع اشتراکات مورد کنکاش قرار می گیرد.در همین راستا، در پاره ای موارد ضروری است برخی از مکتوبات و معارف یک فرهنگ مورد بررسی قرار گیرد که در این هنگام روش تحلیل محتوا[5] کارساز خواهد بود و اگر قرار بود خود مطالعات تحلیل محتوای
فرهنگی مورد بررسی قرار گیرد، آنگاه روش متا تحلیل[6] ضرورت می یابد.روش های اسنادی مطالعه فرهنگ معمولاً زمانی به کار گرفته می شوند که امکان ارتباط مشاهده ای و کاربست دیگر روش ها مقدور نباشد. در رویکر اسنادی بهره مندی پژوهشگر فرهنگ از اسناد و اطلاعات فرهنگی که معمولاً در قالب کتب و منابع مرجع کتابخانه ای و یا کتیبه ها و دیگر اسناد تاریخی موجود است، اجتناب ناپذیر می نماید. روش های اسنادی در مطالعه و بررسی فرهنگ معمولاً در روش های تصدیعی و سنجه های غیر مزاحم[7] قرار دارند.

شکل(13):
رویکردهای حاکم بر مطالعه فرهنگ ها

گونه شناسی فرهنگی دیگر رویکردی است که مطالعات فرهنگ مورد توجه بسیار قرار می گیرد. گونه شناسی با قشربندی اجتماعی متفاوت است.در گونه شناسی وقایع بر حسب متغیرهای گونه ای بازسازی می شوند و سپس از طریق ایجاد و تعبیه فضاهای خاص، افراد و اعضای خاصی در آن جای می گیرند و در گام بعدی از طریق جدا سازی، مرزهای مشخصی بین گونه مورد مطالعه و دیگر گونه های فرهنگی ترسیم می گردد و در نهایت با تقلیل واقعیت به بررسی اجزا و عناصر فرهنگی گونه مربوطه پرداخته می شود. برای مثال بررسی خانواده های مسلمان در فرهنگ غربی نوعی رویکرد گونه شناسی را می طلبد.

 

در همین راستا، گاهاً با توجه به اهداف پژوهشی بررسی تاریخی عناصر و اجزای
فرهنگ ضرورت می یابد، در چنین شرایطی رویکردهای تاریخی بر مطالعه فرهنگ[8] حاکم می گردد و گاهاً در نیاز به تطبیق یا مقابله عناصر تاریخی فرهنگ، از روش های تلفیقی تحت عناوین مطالعات تاریخی تطبیقی فرهنگ ها یا تاریخی مقابله ای فرهنگ ها استفاده می شود. آینده پژوهی فرهنگی[9] از دیگر روش های مطالعات فرهنگ است که با هدف بررسی آینده فرهنگ در وضعیت های مطلوب، محتمل و ممکن انجام می گیرد و معرف سناریوهای مختلف فرهنگی در آینده است.

 با این حال، روش های مطالعه فرهنگ به موارد فوق محدود نمی گردد و  طیف گسترده ای از انواع روش ها را در بر می گیرد. مطالعات توصیفی، میدانی، مشاهده ای، نگرش سنجی، بازخورد سنجی، نیاز سنجی، افکار سنجی، قوم نگاری، مطالعات موردی و دهها مورد دیگرکه در شکل (13) به بیشتر آنها اشاره گردیده، در قلمروی مطالعه فرهنگ مورد استفاده قرار می گیرد. به عبارتی ویژگی بین رشته ای فرهنگ و تنوع موضوعات، عناصر، اجزاء، و نیز سطح تحلیل، قلمروی وسیع و گستره مسائل فرهنگ ضرورت تنوع روش های مطالعاتی در این قلمرو را اجتناب ناپذیر می نماید.

فنون و ابزارهای مطالعه فرهنگ

در ادبیات پژوهش این موضوع بدیهی به نظر می رسد که هر روش پژوهشی نیازمند ابزارها و فنون تحقیق خاص خود است.  برای مثال، زمانی که یک پژوهشگر از روش تأویلی برای انجام پژوهش بهره می گیرد، کاربست ابزارها و فنون
کیفی در گرداوری و تحلیل اطلاعات اجتناب ناپذیر خواهد بود. در این نگاه بینش حاکم
بر پژوهش حود معرف روش های خاص پژوهش است و روش های خاص پژوهش نیز معرف ابزارها و فنون خاص خود است و این همان موضوعی است که در ابتدای همین فصل و در قالب شکل(1) ارایه گردید.

در همین ارتباط با گسترش مکاتب فکری و پارادایم های متنوع مرتبط در مطالعه فرهنگ، ابزارها و فنون گرداوری اطلاعات و همچنین تحلیل داده ها در عرصه فرهنگ نیز دستخوش تغیرات متنوع گردید. در برهه ای خاص و با توجه به تأثیر پذیری علوم انسانی از علوم طبیعی، کاربست فنون و روش های تجربی و آزمایشگاهی در قلمروی مطالعه فرهنگ به طور گسترده از جانب صاحبنظران و فرهنگ شناسان تجویز می گردید.  با این حال، با طرح نقدهای جدی بر کاربست روش های تجربی در مطالعات فرهنگی و لزوم بهره مندی از مطالعات اسنادی و دیگر روش های مرتبط با پارادایم های عقلی و نقلی، روش مطالعه فرهنگ و نتیجتاً فنون و ابزاری مطالعه آن نیز دستخوش تغیر و تحول قابل ملاحظه گشت.

با پیگیری فرهنگ شناسان، ابزارهای تحقیق در عرصه فرهنگ هر روز دقیقتر، ظریف تر، حساس تر  و تخصصی تر شده است. از یک سو آمار و ریاضی بیشتر به کار گرفته شد و نیز استدلال های عقلانی جایگاه مستحکم تری در میان ابزار و فنون مطالعه فرهنگ به خود اختصاص داد. با این حال انقلاب اساسی در قلمروی مطالعات فرهنگ و نیز چگونگی کاربست فنون و ابزارها در بخش مطالعه عقاید و باورها اتفاق افتاده است. موضوع رمزگشایی عقاید و باورهای فرهنگی نیازمند حضور ایدئولوژی در بخشی از روش و فنون مطالعه فرهنگ است. به عبارتی در نگاه فرهنگ شناسان، برای
شناخت یک فرهنگ خاص باید ابعاد و عناصر جهان بینی و ایدئولوژی آن را دقیقاً مورد
شناسایی قرار داد و برای درک ایدئولوژی ضروری است، سنجه ها و ابزارهای مناسبی برای پرده برداری  و رمزگشایی از عقاید و باورها طراحی گردد. 

شکل(14):
فنون و ابزارهای مطالعه فرهنگ

 

کروبر ()  در این ارتباط  و در مبحث مطالعه فرهنگ های ارگانیک و مقایسه آن
با  قلمروهای فرا ارگانیک  معتقد است:

"طرح موضوع ضرورت ساخت سنجه های  متمر کز بر جهان بینی و ایدئولوژی محور به معنای گرایش ایدئولوژیک روش  های مطالعه فرهنگ نیست، در ضمن نافی این موضوع
نیست که هر روش مطالعه خود منبعث از یک جهان بینی و مکتب فکری خاص است. اهمیت این موضوع متناسب با مبحث تغیرات شناختی در عرصه روش شناسی به این مفهوم است که روش شناسان در این مرحله صرفاً به کاربست ابزاری سنجه های رمزگشایی از عقاید و باورها نظر ندارند، بلکه حضور ایدئولوژی و جهان بینی در 
روش مطالعه فرهنگ به منزله تجویز ابزارها و فنون شناختی خاص آن فرهنگ و
اقلیم است."[10]

کشف علل و  درک شبکه علی بین پدیده ها ی فرهنگی از اهم اهداف بسیاری از روش های فرهنگ پژوهی است. در این نگاه،  پژوهشگر فرهنگی  پیوسته به دنبال  دستیابی به منظومه های یا مجموعه های از روابط علی بین پدیده هاست. در واقع آمیزش  شبکه های علی در یک فرهنگ بیانگر تأثیر  علت های مختلف بر معلول هاست و خود نیز در دیگر شرایط به مثابه معلول متأثر  از علل دیگر است. در چنین شرایطی کاربست مدل های علی، فنون شبیه سازی، ضریب همبستگی و استفاده از پانل ها، جداول تبدیل و فنون بررسی  احتمالات تغیر برای تفسیر علی پدیده
ها اجتناب ناپذیر است.

با این حال، موضوع مهم در بررسی و مطالعه فرهنگ و خاصاً نحوه بهره مندی از  فنون و روش های مطالعه این است که مسائل فرهنگی تک علی[11] نیستند  و معمولاً هر پدیده و رویداد فرهنگی متشکل از چندین علت و یا مجموعه ای از علل مختلف است و لذا  استفاده از فنون احتمالات و روش تمیز اولویت ها و مسائل اصلی از فرعی بسیار
مهم است. علاوه براین، روش های پژوهش در عرصه فرهنگ همانطور که پیشتر تصریح شد متنوع است و دلالت بر رویکردهای مختلف دارد که در شکل(13) بدان اشاره شد. به عبارتی برای درک پدیده های فرهنگی و متناسب با اهداف پژوهش ضروری است از روش یا روش های خاص استفاده کنیم. لذا انتخاب فنون و ابزار متناسب با روش پژوهش در فرهنگ از اهمیت زیادی برخوردار است. برای مثال در نگرش سنجی و افکارسنجی فرهنگی و نیز روش های میدانی کاربست پرسش نامه توصیه می گردد، ولی در تحلیل محتوا و یا مطالعات اسنادی در عرصه فرهنگ نیازمند فنون و ابزار تحلیل اطلاعات هستیم.

پیشتر در مبحث ماهیت فرهنگ عنوان گردید که برداشت پژوهشگر از مفهوم فرهنگ و
لایه ها و عناصر  مهم ترین عامل در گزینش روش بررسی و مطالعه فرهنگ است. در نگاه یک آمپریست و تجربه گرا یا اثبات گرای محض، صرفاً لایه ها و عناصر مادی و ملموس فرهنگ قابل مطالعه و بررسی است و بررسی افکار و باورهای فرهنگی نه به شکل کیفی، بلکه از طریق کمی سازی باورها و نگرش های فرهنگی امکان پذیر است. این در حالی است که نزد عقل گرایان و راسونالیست ها کاربست استدلال و تحلیل عقلانی و منطقی پدیده های فرهنگی تنها روش مطالعه فرهنگ است و لذا بهره مندی از ابزار و فنونی  که کلی گرا، جامع گرا و در برگیرنده ابعاد مختلف پدیده های فرهنگی باشد یک اصل مهم است که در مقابل تقلیل گرایی و جزء نگری روش های تجربی قرار می گیرد.

اینکه تک تک مکاتب فکری معرف کدام یک از  روش های مطالعه فرهنگ است و هر کدام از روش های مطالعه فرهنگ معرف کدام ابزار و فنون تحقیق و مطالعه فرهنگ است، خود نیاز به اثری مستقل در  باب روش مطالعه فرهنگ دارد و از حوصله این فصل
خارج است. با این حال با توجه به مبحث روش شناسی  فرهنگ تحت رویکرد فلسفه اسلامی به این نتیجه رسیدیم که اولاً  فرهنگ مقوله ای مادی و معنوی است و ذهن متقدم بر عین در روش شکل دهی فرهنگ است، به این مفهوم که در فرایند شناخت فرهنگ و عناصر آن بازنمائی حقایق  از طریق مراحل پنگانه ذیل صورت می پذیرد:

در گام نخست از طریق حضور فرهنگ در نزد نفس و ادراک (احساس) آن و در گام دوم  تصویر و انعکاس آنچه ادراک کرده‏ایم در ذهن  صورت می پذیرد و در گام سوم دسته بندی و  طبقه‏بندی یافته‏ها با توجه به اشتراکات یا افتراقات آنها  امکان پذیر می گردد و در گام چهارم نام‏گذاری و یا تعیین صفات و تعریف دسته‏ها و طبقه‏ها ی مفهومی فرهنگ در ذهن صورت می گیرد و نهایتاً در گام پنجم امکان انتزاع پاره‏ای از مفاهیم از مرحله چهارم  فراهم می گردد.[12]
از این رو، در رویکرد اسلامی مطالعه فرهنگ منطبق با جامعیت منابع شناخت( عقل، وحی، نقل،  تجارب درونی و برونی) مستلزم بهره
مندی از روش های متنوع و متکثری است که هر کدام نیازمند ابزارها و فنون خاص خود
است و البته متناسب با اهداف پژوهش امکان بهره مندی از هر کدام از آنها امکان پذیر
است.

این موضوع نشان می دهد که از یک سو شناخت فرهنگ و روش مطالعه پدیده های فرهنگی همچون دیگر مکاتب فکری  در  پذیرش یک یا دو روش و نفی دیگر روش ها و
نتیجتاً دیگر ابزارها و فنون مطالعه فرهنگ خلاصه نمی شود و از دیگر سو، متناسب با
اهداف تحقیق و همسو با شناخت شناسی اسلامی ، امکان بهره مندی پژوهشگر از روش ها و فنون و ابزارهای متنوع امکان پذیر است. به عبارتی شناخت شناسی اسلامی  معرف مکتب تأویل گرا  و تجربه گرا و راسیونالیست محض نیست ولی از دیگر
سو جامعیت منابع شناخت و نیز برداشت مادی و معنوی وی از فرهنگ امکان بهره مندی از فنون و روش های مختلف را فراهم می سازد با این قید که هرکدام صرفاً قادر به تبیین بخشی از وقایع و حقایق فرهنگی است و کاربست هر کدام در جای مناسب از اهمیت خاصی برخوردار است. امید است در اثری مستقل بتوانیم  به  معرفی نفصیلی رویکردها، روش ها، فنون، ابزارها و نیز شاخص های مرتبط با تحقیق و مطالعه فرهنگ بپردازیم. با این حال مؤلف امیدوار است در مباحث مطروحه در این پنج دفتر توانسته باشد در حد بضاعت به روش شناسی فرهنگ  پرداخته باشد یعنی تمرکز بر بنیان های فکری و جهت گیری های کلی  در باب مطالعه و شناخت فرهنگ نزد دو طیف فرهنگ شناسان و همچنین توده های مستقر در فرهنگ ها آنچنان که در پارگراف نخست همین فصل ادعا نمود.


[1].Litre Research Encyclopedia  

[2].Cultural Decoding Methodology

[3]. Cultural Contrastive Analysis

[4]. Cultural Comparative Analysis

[5]. Content Analysis

[6].Meta Content Analysis

[7].Unobtrusive Measures

[8].Histo- Cultural Studies

[9]. Cultural Future Studies

[10]. A. L. Krober, Anthropology, Organic & Super Organic Culture,
p250-60

[11]. Uni Causal

[12] . طباطبایی
، سید محمد حسین؛ بدایة الحکمة ، قم ، مؤسسه نشر اسلامی ، ص‏11  و اسفار، چ
بیروت، ج 1، ص 96، و ج6، ص 57-48.

 

  نظرات ()
مطالب اخیر همکاری ترکیه و سعودی: ظاهر و باطن در دام دشمن برگزاری پنجمین جلسه شیعه شناسی در دانشگاه سودرتورن استکهلم سمینار شیعه شناسی دانشگاه سودرتورن استکهلم(2) سمینار شیعه شناسی در دانشگاه سودرتورن استکهلم فرهنگ و اقتصاد (2) فرهنگ و اقتصاد سیر مفهومی فرهنگ(1) شناخت شناسی فرهنگ اجزای فرهنگ شناختی(1)
کلمات کلیدی وبلاگ axiology (۱) culture (۱) culture and philosophy (۱) culture and worldview (۱) culture recognition (۱) elements of culture (۱) epistemology of culture (۱) knowledge of culture (۱) methodology for culture (۱) philosiphy of culture (۱) philosophy and culture (۱) philosophy of culture (۱) siavosh naderi (۱) آموزش و پرورش (۱) اجاره مسکن (۱) ارزش افزوده (۱) ارزش شناسی فرهنگ (۱) استقلال (۱) استکهلم (۱) اشتغال (۱) اعتبارات فرهنگ (۱) اعتبارات ماهیت فرهنگ (۱) اقتدار علمی (۱) اقتصاد فرهنگی (۱) اقتصاد سازی فرهنگ (۱) اقتصاد و فرهنگ (۱) امام علی(ع) (۱) انتخابات (۱) انسان شناسی فرهنگ (۱) ایدئولوزی (۱) بنیان های روش شناسی فرهنگ (۱) بیکاری (۱) پرسش ها (۱) پژوهشگاه (۱) پیشرفت (۱) تحقیق فرهنگی (۱) تعاریف و ماهیت فرهنگ (۱) تعامل فرهنگ و اقتصاد (۱) تنگنای روش (۱) تنگنای قلمرو (۱) تنگنای مشروعیت (۱) تولید (٢) تولید علم (٢) توهین به مقدسات (۱) جبهه مقاومت (۱) جنگ جهانی (۱) جنگ روانی (۱) خدا شناسی فرهنگ (۱) خداشناسی بنیان فرهنگ (۱) خداشناسی فرهنگ (۱) دانشگاه سودرتورن (۱) دفاع نرم (۱) رابطه اقتصاد و فرهنگ (۱) رابطه فرهنگ و اقتصاد (۱) رهبری انقلاب (۱) روش تحقیق (۱) روش شناخت در فرهنگ (۱) روش شناسی (٢) روش مطالعه فرهنگ ها (۱) روش های تحقیق (۱) ریسک پذیری (۱) سرمایه ایرانی (۱) سعودی (٢) سمینار (۱) سمینار استکهلم (۱) سوئد (۱) سوریه و ترکیه (۱) شناخت فرهنگ (۱) شناخت فرهنگی (۱) شیعه شناسی (۳) عدالت (۱) عربستان سعودی (۱) عرف گرایی (۱) علوم انسانی اسلامی (۱) عمل شناسی بنیان فرهنگ (۱) عمل شناسی فرهنگ (۱) عناصر و اجزای فرهنگ (۱) غایت شناسی (۱) فرجام شناسی (۱) فرهنگ (۳) فرهنگ استضعاف (۱) فرهنگ اسلامی (۱) فرهنگ در منابع ادبی (۱) فرهنگ در منابع لاتین (۱) فرهنگ زندگی (۱) فرهنگ سازی اقتصاد (۱) فرهنگ ظالم پروری (۱) فرهنگ ظالم پروری (۱) فرهنگ معرفت شناسی (۱) فرهنگ و ادبیات فارسی (۱) فرهنگ و اقتصاد (۱) فلسفه (۱) فلسفه زندگی (۱) فلسفه فرهنگ (۱) فلسفه مضاف (۱) قانون مداری (۱) ماهیت فرهنگ (٢) ماهیت لا بشرط فرهنگ (۱) محک جنگی (۱) مدیریت تولید علم (۱) مردمسالاری (۱) معرفت شناسی فرهنگ (٢) معنی فرهنگ (۱) مفهوم شناسی فرهنگ (۱) منابع و مناشی فرهنگ (۱) نزاع قومی (۱) نزاع مذهبی (۱) نهج البلاغه (۱) هستی شناسی فرهنگ (۱) همکاری یا رقابت (۱) هویت اجتماعی (۱) هویت دینی (۱) هویت فرهنگی (۱) هویت ملی (۱) وجود فرهنگ (۱) وهابی (۱)
دوستان من http://mihanlinks.ir پرتال زیگور طراح قالب